کتاب تسبیح نظام هستی

پیشگفتار
الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله طاهرین
” تسبح موجودات” و بهره مندی عالم وجود از علم، شعور و ادراک، امری است که افکار فراوانی را به خود مشغول کرده؛ شگفتی های زندگی حیوانات، حیات حیرت آور نباتات و حتی مسایل شگفت انگیز عالم جمادات، ذهن آدمی را به این سمت سوق می دهد که باید مراتبی از هوش، شعور و ادراک در تمامی لایه ها و زوایای هستی ساری و جاری باشد؛ لذا برای تبین هر چه بهتر این موضوع به سراغ کلام خالق هستی یعنی” قرآن کریم” می رویم و به بررسی این حقیقت بزرگ می پردازیم.
ابتدا باید دید که آیا قرآن کریم متعرض این بحث شده است یا نه ؟ لذا قبل از ورود به این موضوع، این سوال اساسی مطرح می شود که، دیدگاه قرآن کریم راحع به “تسبیح موجودات” چیست و جگونه آن را بیان نموده است؟
از نگاه قرآن مجید، ” تسبیح موجودات” و برخورداری موجودات عالم یک حقیق بزرگ امری مسلم و مفروض گرفته است.
قرآن کریم علاوه بر آنچه مردم هر روزه از زندپی شپفت انپیز موجودات عالم اعم از حیوان، حماد و نبات می بینند و بر هوش و شعور آنها اعتراف می نمایند، لایه های ناپیدایی از ادراک و معرفت حیرت آور آنها را که از دید آدمیان پنهان بوده، به نمایش می گذارد و با قوت تمام و با اریه صحنه هایی از وقوق و تحقق این شعور و ادراک، آن را تبین و اثبات می کند؛ صحنه هایی همچونف عبادت و تسبیح آگاهانه اشیای عالم، سخنوری هوشمندانه حیوانات، وحی به حیوان و جماد، حشر کل هستی و حضور تمامی اشیای عالم در صحنه قیامت و مواردی از این دست، حاکی از ادراک، شعور و معرفت اشیای عالم نسبت به خداوند متعال می باشد.
هرجند عده ای به علت عدم دفت کافی در کلام الهی و به دلیل برداشت ناصواب از آیات قرآنی کوشیده اند تا این آیات را تاویل نموده و حمل بر مجاز و تمثیل نمایند ولی در اکثر موارد دلالت آیات قرآن کریم و روایات آنچنان صریح و روشن است که مهر ابطال بر این توجیه گریها می زند.
در این تحقیق بر آنیم که ان شا الله به یاری خداوند متعال با بهره گیری از آیات نورانی قرآن کریم، رویات رسیده از حضرات معصومین، آرا مفسران ژرف اندیش قرآن مجید، مانند علامه طباطبایی و امام خمینی، براهین فلسفی و بیانات عرفانی، به بررسی و تبیین بحث “تسبیح موجودات” بپردازیم و به یک نتیجه معقول و منطقی برسیم. حسن ختام این مقدمه عرض خواخد شد که طبق آیه ی: “سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق” جمیع موجودات ما سوی الله، آیات خدا هستند؛ خواه در جهان خارج از نقس بنی آدم، و خواه در نقوس بنی آدم. لهذا هیچیک از مخلوقاتف وحود استقلالی ندارند؛ بلکه همگی آیات و نشانه ها و آیینه ها و مرایی جمال و حلال ذات اقدس حق می باشند. و چون این آیه ها و آیینه ها ابدا جنبه خودنمایی ندارند بلکه همه شان خدا نما هستند، بنابر این در هر یک یک از آن ها می توان خدا را دید.
یعنی همگان اسما و صفات او را منور می کنند یکی از ان اوصاف کمالیه حیات است یکی علم است یکی شعور است یکی قدرت است و یکی اراده و یکی…
ذکر و تسبیحات ت اجزای نهان غلغلی افکند اند آسمان
در پایان مفدمه نکتهی لازم الذکر وجود ارد و آن اینکه آیات مربوط به تسبیح از یک حقیقت جهان شناسی عمیق خبر می دخند که سبب تعالی منظر ناظران می شود و جناب علامه طباطبایی و امام خمینی از بزرگانی هستند که با تفسیر انفسی خود مطالب سترگی را در بینش توحیدی به ابنا بشر القا می کنند طبعتا با این حیثیت ذاتی آیات و بیانان این بزرگواران مباحث بیشتر جنبه ی عرفانی و حکمی و فلسفی پیدا خواهد کرد و چاره ی نیست جز اینکه در تفسیر بعض آیات قرآن (اوایل سوره حدید و اواخر سوره حشر) به سراغ اقوال بزرگان حکمت برویم همچنان که امام سجاد ع در تفسیر این آیات فرمودند:
عن عاصم بن حمید رفعه قال سئل علی بن الحسین ع عن التوحید فقال ان الله عز و جل علم انه یکون فی آخر الزمان اقوام متعمقون فانزل الله عز و جل قل هو الله احد الله الصمد و الآیات من سوره الحدید الی قوله – و هو علیم بذات الصدور فمن رام ما ورا هنالک هلک.
فرمودند این آیات مخصوص اهل تعمق است و هر کس بال پرواز در قله های این آیات ندارد.

مقدمه
در این کتاب در صدد اثبات این معم بر آمده ایم که یکی از حقایق عالم هستی که قرآن کریم از آن پرده برداری کرده است تسبیح موجودات می باشد که با این بیان در واقع علم و شعور و عشق را در تمام عالم هستی ثابت می کند وارز مسبح بودن و آیه بودن و اسم بودن تمام م.جودات خبر می دهد واین را از ذات و حاق و هویت و لب وجودی موجودات می داند و در وافع هر آنچه که مصداق شی باشد، آیه ی خودش نعرفی می نماید، از عرش تا فرش از جبریل تا ابلیس از تعین اول تا به هیوالی اولی همگی را عکس و نمود و سایه ی خود معرفی می کند و این حقیقت در آیات و روایات فراوانی بانواع مختلفی بیان شده و هشدار مان میدهند که نکند موهومات شما را از حقایق باز بدارد، کل دار وحود، دانسته و ندانسته ، خواسته و نخواسته حق و حقیقت رامنور می کنند و این حقیقت را با لسان حال وقال، تکوینی و اختیاری، ظاهر می سازند و گروهی با علم الیقین و گروهی با عین الیقین گروهی با علم حصولی و گروهی باعلم شهودی گروهی با عقل و گروهی با قلب به طرف این حقیقت می روند ولی حقیقت مطلب در است که تمامی م.جودات حقیقتا {مختارا، لسانا} مسبح رب هستند و اگر مراد از تسبیح موجودات فقط به زبان حال و به حال تکوین بود خداوند در آیه 44 اسرا عبارت (ولکن لاتفقهون تسبیحهم) را نمی آورد. و البته روشن خواهد شد که همگی به یک اندازه از این تسبیح بهره مند نیستند بلکه هر موجودی به اندازه سعه وجودیش مسبح پروردگار است.
از میان علما و حکما وعرفای بنام اسلامی حضرت علامه طباطبایی و حضرت امام خمینی از جمله کسانی هستند که قائل به تسبیح لسانی و ارادی موجودات عالم را مورد کاوش قرار دهیم.
از آنجایی که هر انسانی طالب حقیقت است طبعا دنبال حقایق پیرامون خود به ریاضت های عقلی و قلبی رو می آورد تا شاید با کسب حقایق افاقی و انقسی سعه وجودی پیدا بکند و درد حقیقت جویی در درونش را التیام ببخشد در این تحقیق به این مهم پرداخته می شود که کل اشیا این عالم وجود مستقل و منحاذ برای خود ندارند بلکه عین ریط و عین فقر وعین تسبیح به خالقشان می باشند و ازآنجایی که که طبق دله حکما بین عاقل و معقول اتحاد برقرار است انسان برای اینکه بتواند بر حقیقت اصلی خودش استوار باشد باید ادراک درستی از حقایق علم داشته باشد و در اهمیت این تحقیق همین نکته کافی ست که بدانیم چه رابطه ای بین تمام موجودات این علم و بین خودمان با حق تعالی بر قرار است و این نکته در قرب به حق تعالی و به عبودیت بندگان و به اخلاص در اعمال بندگان نقش بسزایی را ایفا میکند و اگر روزی برسد که همگان این حقیقت را متوجه باشند و علم را مظهر خداوند ببینند هر فرد از افراد انسانی و هر جامعه ای از جوامع موجود، مدینه ی فاضله ای می شود که عطر دلنواز توحید از آن استشمام می شود.
با توجه به اینکه قرآن کریم و روایات بگونه ای سخن گفته اند که، تسبیح، هوشمندی، شعود، علم، ادراک و حیات و همچنین عشق و معرفت عالم هستی نسبت به خداوند متعال را بعموان واقعیتی انکار ناپذیر ، مقروض گرفته اند، لذا در این تحقیق بر آنیم که با بهره گیری از آیات، روایات و همچنین براهین عقلی و آرا ارائه شده در ذیل این دسته از آیات و روایان به تبیین کم و کیف این هوشمندی، شعور و ادراک بپردازیم و زوایای ناپیدی این حقیقت بزرگ را به اندازه وسع، توان و بضاعت خویش روشن نماییم.
هر چند پیشینه این بحث یعنی “تسبیح، شعور، علم، ادراک و حیات علم هستی” به بیانات صاحب نظران پیشین بر میگردد؛ چرا که شیخ بهایی در کتاب اربعین و همچنین جناب سید حیدر املی د رکتاب جامع الاسرار و انوار الشریعه بحث مسبتا مفصلی را به این موضوع اختصاص داده اند.
اما شاید بنوان از مرحوم ملا صدرای شیرازی؛ متوفای 1050 قمری، بعنوان اولین کسی که بصورت مفصل به این بحث پرداخته و با انکا به کلمان نورانی پیامبر عظیم الشان اسلام ص و ائمه اطهار؛ برای آن اقدام به اقامه برهان نموده و با بهره گیری از برهان ، اصالت هستی، بساطت و تشکیک وجود، آن را اثبات نموده، یاد کرد.
همچنین حضرت علامه طباطبایی، در تفسیر گرانقدر” المیزان” ذیل برخی از آیات مخصوصا آیات تسبیح، حمد و حشر، تقریبا به صورت مفصل مباحخثی مسبتا جامع پیرامون این موضوع داشته اند.
شاید بتوان گفت که مفصل تر از حضرت علامه طباطبایی، حضرت امام روح الله خمینی، با نگاهی عرفانی و با اتکای به آیات و روایات در مکتوبات خویش از چمله :چهل حدیث” ، “آداب الصلاه”، “سر الصلاه” ،”شرح دعای سحر”، “حدیث جنود عقل و جهلگ و … به این بحث پرداخته اند.
حضرت علامه جمادی آملی هم در کتبی همچون “تفسیر تسنیم” ،”رحیق مختوم” ، “سر چشمه های اندیشه” و تفسیر موضوعی قرآن کریم، همین راه را پیموده و تلاش فراوانی را در جهت برهانی نمودن” تسبیح موجودات” مصروف داشته اند و در این زمینه مطالبی تفسیری، عرفانی و فلسفی از خود به یادگار گذاشته اند.
نکته مهم و حائز اهمیت اینکه ، تا آنجا که موفق به بررسی و دقت در آثار این بزرگان شدم، هیچکدام بعنوان بحثی مستقل ، کامل، جامع و در قالب کتابی جداگانه به این موضوع نپرداخته اند و مباحث خویش را در حاشیه سایر مباحث و ذبل برخی از آیات و روایات و بصورت پراکنده عرضه داشته اند. در بین کتب، مقالات و پایان نامه های تالیف شدهف تا آنجا که این حقیر موفق به جستجو و بررسی آن در لیست کتابخانه ملی ایران، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران و پایگاه های دینی که ثبت کنندی پایان نامه ای که بصورت مستقل به بحث “تسبیح موجودات از منظر قرآن کریم با تاکید بر کتب، مقالات و پایان نامه ای که بصورت مستقل به بحث “تسبیح موجودات از منظر قرآن کریم با تاکید بر مظرات امام خمینیو علامه طباطبایی” پرداخته باشد نیافتم؛ البته کتب، مقالات و پایان نامه هایی وجود دارد که به بحث های مرتبط با اسن موضوع حیوانات پرداخته باشند (پایان نامه ای با عنوان هوشمندی موجودات از غلامعلی کریمی که دکتر گرجیان استاد راهنما بوده اند) یا اینکه در حاشیه سایر مباحث بع صورت گذرا و مختصر متعرض این بحث شده باشند ولی اینکه کسی به صورت مستقل، مفصل و برهانی به این بحث پرداخته و آن را تبیین نموده باشد، که البته بر مبنای قرآن کریم باشد، تا این زمان چیزی نیافتم.

خلاصه ای از کتاب:
هر جزیی از عالم وجود دارای حد و تعریف است و حد یک شی همان ماهیت شی است و بین ماهیت و امکان تلازم برقرار است اعنی حخز حز هستی واحد وصف امکان است و امکان یعنی می شود موجود شود و می شود موجود نشود چرا که تمام ذات و شوون خود را در حدوث و بقا از واجب الوجود می ستاند، از این رو تامل در هر یک از زوایایی موجودات امکانی، واچب الوجود را نمایان می سازد، و تسبیح یعنی هر موجودی به قدر و سع وجودی خویش، واجب متعال را پدیدار می سازد و او را از نداشتن چنین ظهوری پاک و پیراسته می گرداند ، و این است یک حکایت دایمی و فراگیر.
کتاب حاضر تفسیری از تسبحات موجودات در نظام هستی ست که استاد حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد شیروانی با قلمی رصین و متقن مرقوم نموده و بعنوان یکی از آثار علمی موسسه علمی تربیتی آوای توحید محسوب می شود.

این کتاب در پنج فصل و 256 صحفه نگاشته شده است.

محمدجواد متولی
دسامبر 12, 2020