انواع موجود

بسیط و مرکّب[1]

از یک حیث در مباحث فلسفی موجود را به دو قسم تقسیم می‌کند: موجود بسیط و مرکب. موجود بسیط این است که از یک عنصر بیشتر تشکیل نشده است؛ مثلاً بر اساس دانش امروز اکسیژن و هیدروژن یک موجود بسیط هستند. اما موجود مرکب از دو عنصر یا بیشتر ترکیب شده است؛ همچنان‌که مشهور است آب از دو مولکول هیدروژن و یک مولکول اکسیژن ترکیب شده است و فرمولش هم H2O می‌باشد. آب، اکسیژن یا هیدروژن تنها نیست بلکه مرکب از اکسیژن و هیدروژن است. مثال دیگر اینکه پیکر و اعضای بدن انسان مرکب است از چشم، گوش، دست، کلیه و غیره که هر کدام از این اعضا به تنهایی بسیط هستند ولی مجموعه‌ای که بدن انسان را تشکیل داده مرکب است. پس موجودات در نظام هستی در یک تقسیم‌بندی دو قسم هستند: یا بسیط‌‌اند و یا مرکب.

در بحث عناصر تفاوت آشکاری بین امروزی‌ها و گذشتگان است. حکمای قدیم عناصر را بسیط[2] و تعداد آن‌ها را منحصر در چهار عدد می‌دانستند که عبارت بودند[3] از: خاک، آب، هوا و آتش. این نظر، مبنای دانش قدیم بوده است اما در طول زمان معلوم شد که عناصر از 116 عدد هم بیشتر است[4]. بنابر آنچه بیان شد گذشتگان نیز مانند انسان در عصر حاضر، قائل به موجود بسیط بودند؛ البته دانش امروز، خود عنصر را بسیط کامل نمی‌داند، بلکه اتم را مرکب از نوترون و پروتن و هستۀ مرکزی می‌داند. با این وجود و به فرض اینکه اتم هم قابل شکافتن باشد که هست، نوترون و پروتون را دو عنصر بسیط می‌نامیم و لذا موجودات یا بسیط هستند یا مرکب.

ترکیب مکانیکی و ارگانیکی

در صورت پذیرش موجود مرکب در نظام هستی، باید دانست مرکب از یک جهت بر دو نوع است: نوع اول: مرکبی است که اجزای آن از همدیگر بیگانه‌اند هرچند در کنار هم قرار می‌گیرند، مجموع مرکب، نتیجۀ تک‌تک اجزا است؛ مانند یک ساختمان که اجزای آن از جمله آجر غیر از جزء دیگر آن یعنی گچ است و اگر چه هر دو در یک جا پخته شده‌اند و در ساختمان نیز کنار یکدیگر قرار دارند ولی از همدیگر بیگانه هستند. همچنین موتور ماشین، مرکب از اجزای گوناگونی است که در تحقق یکدیگر نقش ندارند و هر کدام در کارخانه‌ای ساخته شده و کنار هم چیده شده‌اند؛ نوع دوم از مرکبی که اجزای آن در یکدیگر نقش دارند؛ مانند بدن انسان که از روز اول نطفه‌ای بوده، بعد علقه شده و سپس تبدیل به مضغه شده و هر چه بالا آمده است اجزا در یکدیگر تأثیر داشته‌اند. اگر غذا نخوریم و معده‌ای در کار نباشد، مواد لازم به قلب نرسد قلب از کار می‌افتد، همانطور که اگر قلب کار نکند معده از کار می‌افتد. اجزای پیکرۀ بدن انسان مرکب است ولی ترکیبش مانند اجزای ساختمان و ساعت نیست، بلکه مرکبی است که اجزا آن نسبت به یکدیگر هم اثر گذار و هم اثرپذیر هستند.

به عبارتی دیگر، ترکیب دو نوع است: ترکیب مکانیکی و ترکیب ارگانیکی. ترکیب ارگانیکی به صورت پیکرۀ واحد مانند ترکیب اجزای بدن انسان است که در یکدیگر تأثیر و تأثّر دارند ولی ترکیب مکانیکی مانند اجزای ساعت و ماشین می‌باشد که اجزای بیگانه‌ای کنار هم می‌نشینند و نتیجه‌ای واحد را ارائه می‌دهند.

ترکیب ارگانیک عالَم هستی

آنچه ذکر شد مقدمه بیان این مطلب بود که این نظام هستی مرکب است از زمین، آسمان، خورشید، ماه، میلیون‌ها ستاره، کهکشان‌ها، جمادات، نباتات، حیوانات و… به گونه‌ای که به حد و حصر در نمی‌آیند؛ یعنی این جهان هستی یک مرکب است. اما سؤالی که مطرح می‌شود این است که جهان هستی از کدام قسمت مرکب است؟ ‌ترکیب مکانیک یا ارگانیک؟ یعنی کل جهان هستی به صورت یک پیکر انسانی است و یا این‌ که موجودات بیگانه‌ای کنار هم قرار گرفته و این عالَم را تشکیل داده‌اند؟

آن چه که در این درس‌ها بر روی آن تأکید می‌شود این است که ترکیب عالَم از قبیل ترکیب ارگانیک می‌باشد. مانند به دانه‌ای که در زمین کاشته می‌شود و از دو جهت رویش دارد: یکی به سمت عمق زمین که ریشه درست می‌شود و یکی به سمت فوق زمین که جوانه ایجاد می‌شود. اما این دانه که چنین خاصیتی دارد در صورتی که خاک نباشد، آیا این رویش را دارد؟ دانه زیر خاک باشد ولی آب نباشد، آیا این رویش را دارد؟ زیر خاک قرار داده شود و آب هم داده شود ولی نور آفتاب نباشد، آیا رویش دارد؟ زیر خاک باشد و آب و نور آفتاب هم داشته باشد ولی هوا نباشد، آیا رویش دارد؟ آیا جنین انسان که در رحم مادر است اگر مادر غذا نخورد نطفه پرورش پیدا می‌کند؟ اگر برای این مادر هوا، نور آفتاب و بارش باران نباشد نطفه‌ای شکل می‌گیرد؟ پس وقتی تک تک موجودات را ملاحظه می‌کنیم می‌بینیم در دیگران اثر دارند و از دیگران اثر می‌پذیرند. البته عِلم ما محدود است؛ زیرا وقتی از شما سؤال می‌کنند که مگس برای چیست، می‌گوییم حتماً یک خاصیتی دارد اگر چه علم ما محدود است و فعلاً به آن نرسیده است. اگر مار نیش می‌زند و یکی را می‌کشد، می‌گویند خدا این را برای چه خلق کرده؟ ما جوابش را نداریم؛ چه بسا وجود مگس، پشه، مار و عقرب در زندگی ما انسان‌ها نقش داشته باشند و مثلاً بعضی از این‌ها سموم هوا را جذب می‌کنند و ما خبر نداریم. این‌ها تأثیر و تأثّراتی است که موجودات نسبت به هم دارند که ذهن ما به آنجا نمی‌رسد: «وَمَا أُوتِيتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً»[5]. این آیه خطاب به جناب بوعلی، مولاصدرا، فارابی و همۀ اندیشمندانی که هزاران سال بعد قرار است بیایند نیز هست.

آن چنان اسرار در این نظام هستی پیچیده است که هر چقدرانسان کشف کند در مقابل مجهولات قلیل است ولی فی الجمله می‌فهمیم این مطلب را که این عالم به صورت یک پیکر است. ما انسان را می‌بینیم که تلاش و کوشش دارد و به برکت آن به کمال می‌رسد؛ حیوان را می‌بینیم که جنبش دارد؛ نبات را هم می‌فهمیم که رشد می‌کند اما جماد را چطور؟ چه شده که بعضی از سنگ‌ها فیروزه و بعضی دیگر از آن‌ها عقیق شده‌اند؟ بعضی از خاک‌ها محل زراعت و بعضی دیگر زغال سنگ شده‌اند؟ این‌ها هم جنبش دارند و فعل و انفعال دارند منتها حرکت این‌ها کند است و ما متوجه نمی‌شویم. ما فقط تخم کدو را می‌کاریم و پس از مدتی می‌بینیم که سبز شده است و در نتیجه می‌گوییم که نبات حرکت دارد. آن کوه، خاک و سنگ هم حرکت دارد وگرنه چرا بعضی از آن‌ها‌ عقیق و برخی دیگر فیروزه شده‌اند. پیوسته موجودات در حال جنبش هستند و در یکدیگر تأثیر و تأثّر دارند اگرچه ما به بعضی از آن‌ها پِی نبریم. بنابراین کل نظام هستی شبیه به پیکر انسان است؛ همان‌طور که یک عضو چشم و عضو دیگر گوش است و همه مجموعاً دست در دست هم داده‌اند و یک انسان کامل را درست کرده‌‌اند، کُلّ عالَم امکان[6] نیز همین‌گونه است.

 

[1]. صدرالمتالهین، الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ج 7، ص 207.

[2]. مصطلحات فلسفی صدرالدین شیرازی، ص 46.

[3]. عناصر اربعه یا عناصر چهارگانه به پارسی سره چار آخشبح یا چهار آخشیخ چهار عنصر آب، هوا، خاک و آتش هستند که یونانیان باستان آن ها را عنصرهای سازنده ی جهان می‌دانستند.

[4]. جدول مندلیف تا هم اکنون به 118 عنصر رسیده است.

[5]. اسراء، آیه 85.

[6]. عالم امکان، یعنی دنیایی که موجودات آن ممکنات هستند. ممکنات موجوداتی هستند که وجودشان از خودشان و در دست خودشان نیست و از این رو تنها خداوند متعال است که ممکن نیست بلکه او موجودی واجب است یعنی وجودش از سوی خودش است و دیگری به او موجودیت نبخشیده است. به بیانی ساده تر غیر از خدا عالم امکان است که در وجود و علمش نیازمند و فقیر الی الله است.

ava
آگوست 30, 2021