فرق میان مِثل و مثال (بخشی از کتاب حرکت)

همنشینی با خدا کار را به جایی می‌رساند که آثار و اوصاف الهی در جان انسانی ظهور می‌کند. لذا در حدیث قدسی آمده است: «عبدي أطعني حتّى أجعلك مثلي؛ بنده‌ام مرا اطاعت کن تا تو را مثل خودم قرار دهم». البته بعضی از بزرگان فرموده‌اند که باید احتیاط کنیم و بخوانیم: مثالي؛ زیرا میان مثل و مثال در اصطلاح تفاوت وجود دارد: ما یک مثل داریم و یک مثال، گفته‌اند که حق تعالی مثل ندارد: «لیس کمثله شیء» ولی امثال دارد: «و له الأمثال» . مثلِ شيء، فردی است از ماهیتِ همان شيء. بنده و جنابعالی مثل هم هستیم؛ چون هر کدام از ما فردی از یک ماهیت به نام انسان هستیم. توجه داشته باشید که مثل اصطلاحی که در مجامع علمی فلسفی مطرح می‌شود منظورمان است نه مثل کوچه و بازاری که مردم از هر شباهتی تعبیر به مثل می‌کنند. این انسان با آن انسان مثل هم هستند، البته ممکن است یکی پنجاه کیلو باشد و دیگری بیست کیلو ولی باز هم به لحاظ علمی مثل هم به حساب می‌آیند؛ چون هر دو انسان و دارای یک ماهیت هستند.
اما مثالِ شیء، سایۀ شیء است. ظلّ و رقیقۀ آن شیء است. رقیقت شیء در مقابل حقیقت آن است. سایۀ من، مثلِ علمی و اصطلاحیِ من نیست، هرچند که در کوچه و بازار سایه را نگاه می‌کنند و می‌گویند سایه را ببیند مثل خودش است. پس از جهت علمی عکس بنده و جنابعالی که در عکاسی گرفته می شود، مثالِ ما است نه مثلِ ما فلذا باری تعالی چون ماهیت ندارد، مثلِ ما که انسانیم نیست تا افراد متعددی تحت او باشد، بلکه دارای مثال‌های متعدد است. بنابراین حضرت عیسی (علیه السلام) و سایر انبیاء که معجزاتی داشتند، نمودار خدا بودند و بالاتر از همه پیغمبر خاتم (صل الله علیه و آله) عکس کامل و آیینۀ تمام نمای خدا بود. حال هر کدام از ما در حد خودمان نموداری از خدا هستیم و مثلاً برای تقریب ذهن به اندازۀ یک عکس دو در سه نمایانگر خدا هستیم و در حد ظرفیت خودمان از همنشین متأثّر شده‌ایم؛ همچنان که هم به اندازۀ ظرفیتش حرارت و نورانیت پیدا کرده و این‌گونه نیست که تمام نور و حرارت آتش را به خود گرفته باشد.

موسسه علمی تربیتی آوای توحید

ava
سپتامبر 11, 2021