عدم نیاز موجود مجرّد به مکان(بخشی از کتاب النفس)

بعد از اثبات وجود موجودی مجرّد، توجه به این نکته لازم است که مجرّد، مکان نمی‌خواهد. بر خلاف موجود مادّی که اینجا و آنجا می­باشد، شیء مجرّد مکان اشغال نمی‌کند. لذا حضرت علامه حسن­زاده (حفظه الله تعالی)می‌فرماید: «همه می‌گویند که روح در بدن است، در حالی که باید گفت بدن در روح است». همه می‌گویند که نفس در بدن است اما ایشان می‌فرمود که عکس آن صحیح است؛ یعنی بدن به مکان نیازمند است ولی نفس مکان لازم ندارد. موجود مجرّد، نیازی به ظرف مکان و زمان ندارد؛ یعنی ماوراء طبیعت و عالَم مادّه است. ملائکه کجا هستند؟ خدا کجاست؟ آیا می‌شود نعوذ بالله برای خدا، جایی درست کنیم و بگوییم این گوشه و آن گوشه است؟ اصل قضیه، محال است ولی بسیاری از چیزهای محال را انسان می‌تواند تصور کند، زیرا تصوّر و فرض امر محال، محال نیست.

دلیل تجربی این نیست که حتماً پیاده شده باشد، بلکه باید فرض پیاده کردنش ممکن باشد. البته با شرایطی که فعلاً خداوند مقدّر کرده ما می‌گوییم محال است ولی این محال عقلی نیست، بلکه محال عادی است؛ یعنی مثل اجتماع نقیضین نیست؛ زیرا خداوند قادر است بنده را شبیه خلقت حضرت آدم 7 در حال سن بیست سالگی یک مرتبه خلق کند نه مثل ما که به تدریج از نطفه و علقه تا به اینجا رسیدیم. بنابراین خلق یک دفعه هم ممکن است. با این مثال تجربی، هر کسی تصدیق می‌کند که از مَن ِ  خودش غافل نیست. وقتی می‌گوییم دلیل تجربی، منظور کنکاش کردن است نه اینکه در آزمایشگاه آزمایش بشود.

 

 

سؤالات متعددی مطرح شد و بیان کردیم که در این دروس معرفت نفس، عمدتاً به دنبال این هستیم که به یک‌یک آن‌‌ها جواب مستدل بدهیم. عمدۀ سؤالات را مطرح کردیم و چند تا سؤال باقی ماند که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

حمیدرضا عالی
سپتامبر 13, 2021