ترکیب اتّحادی و ترکیب انضمامی(بخشی از کتاب النفس)

اگر بخواهیم به بیانی علمی حرف بزنیم، می‌گوییم ترکیب بین بدن و روح از قبیل ترکیب اتحادی است نه ترکیب انضمامی. در ترکیب انضمامی، یک شیء کنار شیء دیگر قرار می‌گیرد و در یکد­یگر تأثیر و تأثّر یا فعل و انفعال ندارند؛ مثل این‌که گچ دیوار کنار آجر نشسته است؛ به گونه ای که گچ در آجر تغییر ایجاد نکرده و آجر هم در گچ تغییر ایجاد نکرده است و لذا گچ همچنان گچ است و آجر هم همان آجر؛ منتها به همدیگر چسبیده­اند. رنگ دیوار به دیوار ضمیمه شده و در کنار او قرار گرفته است؛ دیوار در رنگ اثر نکرده و رنگ هم بر دیوار اثر نگذاشته است. البته رنگ، دیوار را پوشش داده ولی دیوار را تبدیل به یک چیز دیگر نکرده است که این را ترکیب انضمامی می‌گویند. اما ترکیب اتّحادی این است که دو یا چند چیز در کنار هم قرار بگیرند؛ به طوری­که در یکدیگر تأثیر و تأثّر یا فعل و انفعال داشته باشند و یک شیء جدیدی ارائه بدهند. مثال­هایی که قدما می­زدند این است که سرکه که در نهایت ترشی است وقتی با انگبین (شیره و عسل) که در نهایت شیرینی است ترکیب می‌کنیم، این انگبین که عسل باشد آن شدّت و حدّت ترشی سرکه را می­شکند و در آن تأثیر می‌کند و همین‌طور سرکه آن شدّت و حدّت شیرینی انگبین را می­شکند و در نتیجه یک چیز ثالثی به نام سکنجبین درست شده است که این را ترکیب اتحادی می‌گویند. نفس و بدن نیز به نحوۀ اتحادی ترکیب شده­ و حقیقتی به نام «من» برای هر یک از ما ارائه داده است، نه این‌که نفس یک حقیقتی باشد و بدن یک حقیقت دیگری و در کنار هم نشسته باشند.

حمیدرضا عالی
سپتامبر 14, 2021